Fundacja rodzinna: Mniej podatków, więcej spokoju

Wyobraź sobie, że przez 30 lat budowałeś firmę - udziały, nieruchomości, akcje. Co stanie się z tym majątkiem, gdy przestaniesz być aktywny? Fundacja rodzinna to narzędzie do planowania sukcesji i ochrony majątku rodzinnego, działające w Polsce od 22 maja 2023 r. na podstawie ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej.

Czym jest fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna to specjalna osoba prawna, która gromadzi majątek fundatora, zarządza nim i wypłaca świadczenia wskazanym beneficjentom. Działa na podstawie ustawy i statutu ustalonego przez fundatora. Nie jest spółką ani klasyczną fundacją charytatywną - służy głównie do sukcesji i ochrony aktywów rodzinnych.

Jak to wygląda w praktyce? przykład

Pan Marek (58 lat) posiada pakiet udziałów w sp. z o.o. o wartości 4 000 000 zł, dwie kamienice wynajmowane komercyjnie oraz portfel obligacji. Wnosi majątek do fundacji rodzinnej i wskazuje jako beneficjentów: żonę, dwoje dorosłych dzieci oraz siebie. Majątek jest zarządzany zgodnie z wolą fundatora, a on może otrzymywać świadczenia przez całe życie.

Kto może założyć fundację?

Fundatorem może być wyłącznie osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych. Możliwe jest ustanowienie więcej niż jednego fundatora w akcie założycielskim; wyjątkiem jest ustanowienie w testamencie - wtedy tylko jedna osoba może powołać fundację testamentem, ponieważ polskie prawo nie dopuszcza testamentu wspólnego.

Kluczowe wymagania:

• Fundator może jednocześnie być beneficjentem.

• Minimalny fundusz założycielski: 100 000 zł - wartość mienia ustala się według wartości rynkowej na dzień wniesienia.

• Po wniesieniu majątku do fundacji cofnięcie go jest zasadniczo niemożliwe, fundacja co do zasady nie może zwracać fundatorowi mienia wniesionego na fundusz założycielski.

Wyjątki przewidziane ustawą obejmują w tym świadczenia na rzecz fundatora będącego jednocześnie beneficjentem oraz przypadki rozwiązania fundacji za życia fundatora.

Co fundacja może robić z majątkiem?

Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą wyłącznie w zakresie zamkniętego katalogu określonego w art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej. Dozwolone przykłady działalności to:

• wynajmowanie nieruchomości (np. kamienice generujące czynsz),

• zbywanie udziałów i akcji,

• uczestnictwo w spółkach (bycie wspólnikiem/akcjonariuszem w spółkach handlowych, funduszach inwestycyjnych, spółdzielniach),

• udzielanie pożyczek - spółkom kapitałowym, w których fundacja posiada udziały lub akcje, spółkom osobowym, w których fundacja uczestniczy jako wspólnik, oraz beneficjentom,

• obrót papierami wartościowymi i instrumentami finansowymi (obligacje, akcje, instrumenty pochodne i prawa o podobnym charakterze).

⚠️ Uwaga: Działalność wykraczająca poza powyższy katalog skutkuje opodatkowaniem CIT w wysokości 25% od dochodów z tej działalności.

Skutki podatkowe wniesienia majątku do fundacji - co musisz wiedzieć

To jeden z najczęściej pomijanych tematów, a brak wiedzy w tym zakresie może prowadzić do błędnych decyzji.

Podatek dochodowy (PIT) po stronie fundatora

Wniesienie majątku do fundacji rodzinnej jest co do zasady neutralne podatkowo dla fundatora - nie powstaje przychód do opodatkowania. Fundacja ma charakter „bezudziałowy": fundator nie otrzymuje w zamian żadnych udziałów, certyfikatów ani innego ekwiwalentu. Skoro nie ma przysporzenia po stronie fundatora, nie ma też podstawy do opodatkowania PIT.

Dyrektor KIS potwierdził to stanowisko w interpretacji indywidualnej z 15 czerwca 2023 r.: „żaden z przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych nie wskazuje, aby w momencie wniesienia przez fundatora do fundacji rodzinnej składników majątku na pokrycie funduszu założycielskiego dochodziło do powstania przychodu po stronie fundatora."

Ważne zastrzeżenia:

• Neutralność podatkowa dotyczy typowego wniesienia bez ekwiwalentu (bez odpłatności, bez świadczeń wzajemnych).

• Jeżeli fundacja zobowiązuje się do natychmiastowych, skonkretyzowanych świadczeń w zamian za mienie - sytuacja może być kwalifikowana inaczej.

• Interpretacje indywidualne KIS chronią wyłącznie wnioskodawcę i wyłącznie przy zgodności ze stanem faktycznym opisanym we wniosku.

Podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC)

Wniesienie majątku na fundusz założycielski fundacji co do zasady nie podlega PCC, ponieważ ta czynność nie mieści się w zamkniętym katalogu czynności opodatkowanych PCC. Fundacja rodzinna nie jest spółką, a samo wniesienie nie przyjmuje z reguły formy żadnej z czynności z tego katalogu.

Wyjątek: jeśli sposób przeniesienia mienia przybierze formę sprzedaży lub darowizny wiążącej się z przejęciem długów/zobowiązań - PCC może wystąpić.

Podatek od towarów i usług (VAT)

Skutki w VAT zależą od statusu fundatora oraz natury przekazywanego majątku:

• Jeśli fundator jest osobą prywatną i przekazuje majątek osobisty poza działalnością gospodarczą - co do zasady nie działa jako podatnik VAT, więc VAT nie wystąpi.

• Jeśli fundator prowadzi działalność opodatkowaną VAT i wnosi do fundacji składniki majątkowe związane z tą działalnością (np. nieruchomości, w stosunku do których odliczał VAT) - przeniesienie może zostać potraktowane jako dostawa towarów i opodatkowane VAT. Wyjątkiem jest wniesienie całego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części - taka czynność jest wyłączona spod VAT.

Przy nieruchomościach skutki w VAT wymagają każdorazowej analizy (historia VAT, pierwsze zasiedlenie, korekta podatku naliczonego). Jeśli prowadzisz działalność mieszaną, warto zapoznać się z zasadami proporcji VAT przy sprzedaży mieszanej.

⚠️ Przed wniesieniem majątku do fundacji rodzinnej - w szczególności nieruchomości lub udziałów powiązanych z działalnością gospodarczą - niezbędna jest indywidualna analiza podatkowa.

Podatki - najważniejsze zasady

Opodatkowanie fundacji (CIT)

Bieżące dochody fundacji z dozwolonej działalności (wynajem, dywidendy, zysk ze sprzedaży udziałów) są zwolnione z CIT (na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 25 ustawy o CIT - dopóki mieści się w katalogu dozwolonej działalności).

Wypłaty świadczeń beneficjentom powodują obowiązek podatkowy po stronie fundacji w wysokości 15% CIT od wartości wypłacanych świadczeń (art. 24q ustawy o CIT). Jeśli zastanawiasz się nad różnymi formami opodatkowania, sprawdź nasz artykuł o zamknięciu roku 2025 w pełnej księgowości.

Opodatkowanie beneficjentów (PIT)

Wysokość PIT po stronie beneficjenta zależy od relacji z fundatorem:

• Fundator oraz jego małżonek, wstępni (rodzice, dziadkowie), zstępni (dzieci, wnuki), rodzeństwo, pasierb, ojczym, macocha: stawka PIT: 0% (zwolnienie)

• Osoby z I lub II grupy podatkowej wg ustawy o podatku od spadków i darowizn: stawka PIT: 10%

• Pozostałe osoby: stawka PIT: 15%

Przykład liczbowy - fundacja rodzinna

Fundacja wypłaca córce 200 000 zł:

• CIT po stronie fundacji: 15% × 200 000 zł = 30 000 zł

• PIT po stronie córki: 0% (zstępna fundatora - zwolnienie)

• Łączne obciążenie: 30 000 zł (15% efektywnie)

  

Porównanie: wypłata dywidendy ze spółki z o.o.

Wypłata dywidendy ze spółki podlega opodatkowaniu kaskadowemu - najpierw spółka płaci CIT od wypracowanego zysku, a następnie wspólnik płaci PIT od otrzymanej dywidendy.

Przyjmując tę samą kwotę wyjściową: dochód spółki = 200 000 zł, wypłacany w całości jako dywidenda do wspólnika (osoby fizycznej):

Wariant A - spółka na standardowym CIT 19%:

• CIT spółki: 19% × 200 000 zł = 38 000 zł

• Dywidenda brutto: 200 000 − 38 000 = 162 000 zł

• PIT od dywidendy (ryczałt 19%): 19% × 162 000 zł = 30 780 zł

• Dywidenda netto: 162 000 − 30 780 = 131 220 zł

• Łączne obciążenie: 68 780 zł → efektywnie 34,4%

Wariant B - spółka na preferencyjnym CIT 9% (dla małych podatników):

• CIT spółki: 9% × 200 000 zł = 18 000 zł

• Dywidenda brutto: 200 000 − 18 000 = 182 000 zł

• PIT od dywidendy: 19% × 182 000 zł = 34 580 zł

• Dywidenda netto: 182 000 − 34 580 = 147 420 zł

• Łączne obciążenie: 52 580 zł → efektywnie 26,3%

Zestawienie - co zostaje w rodzinie z 200 000 zł zysku:

• Fundacja rodzinna (córka): 170 000 zł (15% podatek)

• Dywidenda - CIT 19% + PIT 19%: 131 220 zł (34,4% podatek)

• Dywidenda - CIT 9% + PIT 19%: 147 420 zł (26,3% podatek)

Uwaga: przykład zakłada wypłatę całego zysku po CIT jako dywidendę, status beneficjenta jako zstępnego fundatora (stawka 0% PIT) oraz brak zastosowania estońskiego CIT. Rzeczywiste obciążenie zależy od indywidualnej sytuacji. Stawka CIT 9% dostępna jest wyłącznie po spełnieniu warunków dotyczących statusu małego podatnika.

ZUS - brak składek od świadczeń

Świadczenia wypłacane beneficjentom nie podlegają składkom ZUS (ani społecznym, ani zdrowotnym). To istotna przewaga nad innymi formami wypłaty środków z działalności gospodarczej.

Członkowie zarządu fundacji:

• Powołanie uchwałą (bez umowy o pracę lub zlecenia) zwykle nie powoduje obowiązku składek społecznych, ale składka zdrowotna może być należna przy wypłacie wynagrodzenia z tytułu powołania.

• Umowa o pracę lub umowa zlecenia wiąże się z pełnym oskładkowaniem na zasadach ogólnych.

Więcej o zmianach w składkach ZUS znajdziesz w artykule o ZFŚS 2026.

Koszty założenia i prowadzenia fundacji rodzinnej

Decyzja o założeniu fundacji rodzinnej wiąże się z konkretnymi kosztami - zarówno jednorazowymi (założenie), jak i bieżącymi (prowadzenie):

Koszty jednorazowe (założenie)

Notariusz: Statut fundacji rodzinnej oraz oświadczenie o jej ustanowieniu muszą być sporządzone w formie aktu notarialnego. Koszt uzależniony jest od wartości majątku, liczby wypisów, rodzaju składników przekazywanego mienia i stawki VAT. Każde przeniesienie nieruchomości czy udziałów generuje odrębną opłatę notarialną. Opłata rejestracyjna KRS: Wpis do rejestru fundacji rodzinnych wiąże się z opłatą 500 zł.

Koszty bieżące (prowadzenie)

Księgowość i rachunkowość: Obowiązek pełnych ksiąg rachunkowych, sprawozdań finansowych (zgodnie z ustawą o rachunkowości). Koszt zależy od liczby dokumentów, rodzaju aktywów i liczby wypłat. Audyt: Może być wymagany przy przekroczeniu ustawowych progów. Obsługa organów: Fundacja musi mieć zarząd, przy dużej skali także radę nadzorczą. Do kosztów zalicza się wynagrodzenia członków oraz obsługę prawną.

Przed podjęciem decyzji warto sporządzić indywidualną kalkulację, uwzględniając zarówno wartość majątku, jak i planowaną skalę działalności.

Sukcesja i ochrona majątku

Statut fundacji precyzuje, kto i kiedy otrzymuje świadczenia - co upraszcza sukcesję bez konieczności prowadzenia typowych postępowań spadkowych. Fundacja powołana testamentem może być spadkobiercą, jeśli zostanie wpisana do rejestru w ciągu 2 lat od ogłoszenia testamentu.

Ochrona przed zachowkiem: co do zasady mienie wniesione do fundacji wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku nie jest doliczane do substratu zachowku - chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą (oraz z uwzględnieniem innych wyjątków wynikających z KC).

Ryzyka i na co uważać

• Ryzyko zakwalifikowania rozliczeń z beneficjentami jako świadczenia (15% CIT): jeśli beneficjent świadczy usługi na rzecz fundacji i jest z tego wynagradzany, organy podatkowe mogą zakwestionować transakcję i uznać ją za świadczenie na rzecz beneficjenta - skutkuje to dodatkowym opodatkowaniem.

• Klauzula GAAR: Fiskus może zakwestionować struktury tworzone wyłącznie w celu unikania opodatkowania, bez realnego celu sukcesyjnego lub ochronnego.

• Trwałość wniesienia majątku: Wniesienie jest zasadniczo nieodwracalne.

• Przekroczenie katalogu dozwolonej działalności: Skutkuje sankcyjnym CIT 25%.

• Rozwiązanie wymaga ścisłej współpracy z doradcą podatkowym i prawnym.

  
  

Dla kogo fundacja rodzinna?

To rozwiązanie warte rozważenia dla osób posiadających znaczący majątek - nieruchomości, udziały, portfele inwestycyjne, gdy zależy na ochronie rodziny, sukcesji i uporządkowanym przekazaniu dorobku. Nie sprawdzi się przy małej skali ani w modelu prostym.

Fundacja rodzinna coraz częściej pojawia się w pytaniach księgowych dotyczących sukcesji, restrukturyzacji i ochrony majątku. Takie i inne wyzwania podatkowe możesz obecnie sprawniej rozwiązać dzięki Księgobotom – platformie, która wspiera księgowych w codziennej praktyce i pomaganiu klientom. Każda osoba może przetestować Księgoboty przez 14 dni bez żadnych opłat - wystarczy rejestracja na ksiegoboty.pl.

Więcej praktycznych artykułów, analiz i porad znajdziesz na naszym blogu Księgoboty.